Żydzi lelowscy. Obecność i ślady
Historia Żydów w Polsce rozgrywa się między dwoma opowieściami nasyconymi nadzieją. Legendą o tym, jak Żydzi wędrując po Europie usłyszeli głos z nieba „Po-lin”, co znaczy po hebrajsku „tu odpoczniecie” i osiedlili się w kraju (Polsce) przez głos boski wskazanym, a wieloma opowieściami powstającymi na przełomie wieku XX i XXI w miastach i miasteczkach całej Polski, które są próbą przywrócenia pamięci o Żydach, którzy mieszkali razem z nami przez wieki. Współczesne teksty pozwalają na ponowne spotkanie sąsiadów, na opowiedzenie dziejów małej ojczyzny jeszcze raz, na nowo, pełniej i prawdziwiej. Na uzyskanie własnej tożsamości opartej na świadomości trudnej, ale pięknej wspólnej historii. Książka, którą oddajemy do rąk czytelników, jest kamieniem (może lepiej kamyczkiem, bo wierzymy, że jest jedynie początkiem badań dotyczących lelowskich Żydów), który składamy na aelowskiej ziemi, z wiarą, że dybuk nie będzie nas więcej nawiedzał, a to co łączy, weźmie górę nad tym, co dzieli.
Książka jest plonem sesji Obecność i ślady Żydów w Lelowie, zorganizowanej przez Aelowskie Towarzystwo Historyczno-Kulturalne im. Walentego Zwierkowskiego i Katedrę Judaistki Uniwersytetu Jagiellońskiego, która odbyła się 17 września 2006 roku w Lelowie. Organizatorzy dziękują Panu profesorowi Edwardowi Dąbrowie, kierownikowi Katedry Judaistki UJ, za poparcie tej inicjatywy.
Publikacja składa się z tekstów, w których Autorzy starali się podzielić wynikami swoich badań na temat Żydów w Lelowie oraz duchowości żydowskiej. Pierwsze dwa artykuły stanowią historyczny przegląd dziejów Żydów w Lelowie od początków ich osadnictwa do czasów współczesnych. Edyta Gawron ukazuje także losy Żydów uratowanych z Holokaustu. Najwybitniejszą postacią w Lelowie był z pewnością cadyk Dawid Biderman z Lelowa, bohater wielu chasydzkich opowieści. Dzięki niemu Lelów jest do dzisiaj jednym z najliczniej odwiedzanych przez chasydów miejsc w Polsce. Jemu to dedykowane są dwa kolejne artykuły, z których pierwszy, autorstwa Michała Galasa, przedstawia podłoże duchowości chasydzkiej w ogóle, a drugi – Mirosława Skrzypczyka – koncentruje się na postaci Dawida z Lelowa, przedstawianej w opowieściach chasydzkich. Artykuł Anny Walczyk, bazujący na badaniach własnych autorki, jest próbą odpowiedzi na pytanie o pamięć o żydowskich mieszkańcach Lelowa. Kończący książkę tekst Zbigniewa Bryły przedstawia inicjatywy samorządu i mieszkańców Lelowa, którzy od kilku lat starają się spojrzeć na dzieje gminy od strony wielokulturowych tradycji, przedstawiając coraz to nowe, interesujące inicjatywy – mogące być wzorem dla innych społeczności lokalnych w całej Polsce.
Do książki dołączono słowniczek wyjaśniający pojęcia pochodzące z języka jidysz i hebrajskiego oraz terminy staropolskie.
Książka ta jest także podsumowaniem projektu Polacy i Żydzi razem – wielokulturowość ziemi lelowskiej, w ramach którego odbyły się m.in.: sesja popularnonaukowa, warsztaty dla młodzieży i dorosłych mieszkańców Lelowa, konkurs wiedzy o Lelowie.
Ze Wstępu Michała Galasa i Mirosława Skrzypczyka
Spis treści:
Przemysław Zarubin - Żydzi lelowcy w dobie staropolskiej
Edyta Gawron - Lelowscy Żydzi w XIX i XX wieku
Michał Gałas - Chasydyzm czy chasydyzmy?; Główne aspekty dziejów mistyki żydowskiej na ziemiach polskich
Mirosław Skrzypczyk - "Razem" z Dawidem Lelowerem
Anna Walczyk - Pamięć i upamiętnienie Żydów w Lelowie
Zbigniew Bryła - Współczesne ślady wielokulturowości Lelowa
Mordechaj Gebirtig. Bard z Kazimierza
Wenecja Miłosza
Kamienie na macewie. Holokaust w polskim kinie
Źródła do dziejów chasydyzmu w Królestwie Polskim, 1815–1867, w zasobach polskich archiwów państwowych / Hasidism in the Kingdom of Poland
Sefer Sziwchej Ha-Beszt - Księga ku chwale Baal Szem Towa
Flagi nad gettem